Agresja u psa - rodzaje, przyczyny i pierwsze kroki

Pierwszym krokiem przy agresji nie jest trener. Jest weterynarz.

To brzmi jak odsuwanie problemu, a jest jego najkrótszą drogą. Ból zmienia zachowanie psa szybciej i mocniej niż cokolwiek innego, a pies, który warczy, bo boli go biodro, nie przestanie warczeć po żadnym kursie posłuszeństwa.

Kiedy to jest medycyna, a nie zachowanie

Sygnałem, który najmocniej wskazuje na przyczynę medyczną, jest nagła zmiana u psa dorosłego, który wcześniej tego nie robił.

Najczęstsze przyczyny, które trzeba wykluczyć:

• ból stawów i kręgosłupa, w tym artroza i dysplazja, przy których pies reaguje na podnoszenie, głaskanie po zadzie albo zakładanie szelek,
• ból ucha, bardzo częsty i bardzo łatwy do przeoczenia,
• choroba zębów, przy której pies broni pyska i nie daje się dotknąć głowy,
• pogorszenie wzroku i słuchu, przez które pies zaskakiwany z bliska reaguje obronnie,
• zaburzenia hormonalne, w tym choroby tarczycy,
• zespół dysfunkcji poznawczej u psa starszego, z dezorientacją i zmienioną reaktywnością.

Dopiero po ich wykluczeniu ma sens pytanie o to, czego pies się uczył i czego się boi.

Agresja jest objawem, nie rozpoznaniem

Za tym samym warknięciem stoją bardzo różne mechanizmy i to od nich zależy plan pracy.

Lękowa. Najczęstsza. Pies, który nie może uciec, przechodzi do ofensywy. Typowe sytuacje: obcy w domu, weterynarz, dziecko podchodzące do legowiska, pies zapędzony w kąt.

Obrona zasobów. Miska, kość, zdobycz ze spaceru, legowisko, czasem konkretny człowiek. Zaczyna się od sztywnienia nad przedmiotem.

Terytorialna. Przy drzwiach, przy płocie, w samochodzie. Nasila się, bo jest codziennie wzmacniana: listonosz zawsze odchodzi.

Związana z bólem. Pies reaguje na dotyk konkretnego miejsca albo na każdy ruch, który ten obszar angażuje.

Przekierowana. Pies pobudzony czymś, czego nie może dosięgnąć, kieruje reakcję na to, co jest najbliżej. Częsta przyczyna konfliktów między psami w jednym domu przy szczekaniu na przechodnia za oknem.

Między psami w domu. Zwykle o zasoby albo o przestrzeń, często po zmianie w składzie domowników albo po chorobie jednego z psów.

Predacyjna. Osobna kategoria, bo nie towarzyszy jej emocja i nie ma sygnałów ostrzegawczych. Dotyczy gonienia rowerów, kotów i drobnych zwierząt.

Drabina sygnałów

Pies rzadko przechodzi od spokoju do ugryzienia. Prawie zawsze idzie po szczeblach, tylko że dolne są niewidoczne dla kogoś, kto ich nie zna.

Kolejność wygląda mniej więcej tak: odwracanie głowy, oblizywanie nosa, ziewanie w nieoczywistym momencie, odwracanie się bokiem, pokazywanie białek oczu, odchodzenie, kładzenie uszu, sztywnienie i zamieranie, warczenie, kłapnięcie w powietrze, ugryzienie.

Praktyczny wniosek jest jeden i wart całego tekstu: karanie warczenia usuwa jeden ze szczebli, a nie całą drabinę. Pies uczy się, że ostrzeganie kończy się źle, więc przeskakuje od zamierania od razu do ugryzienia. Stąd biorą się psy, które gryzą “bez powodu”. Ten sam mechanizm dotyczy szczeniąt i opisaliśmy go w tekście o gryzieniu i warczeniu u szczeniaka.

Czego nie robić

Metody konfrontacyjne mają w tym temacie długą tradycję i twarde dane przeciwko sobie. W badaniu ankietowym opublikowanym w 2009 roku, obejmującym psy z problemami behawioralnymi, uderzenie lub kopnięcie wywoływało reakcję agresywną u 43 procent psów, przewracanie na grzbiet u 31 procent, a patrzenie się psu w oczy do momentu odwrócenia wzroku u 30 procent.

Do tej listy należą też: ściskanie pyska, potrząsanie za skórę karku, obroże elektryczne i kolczatki, zabieranie miski w trakcie jedzenia oraz zmuszanie psa do kontaktu z tym, czego się boi.

Wspólny mianownik jest prosty: wszystkie te metody zwiększają napięcie w sytuacji, która już jest dla psa nie do zniesienia.

Co robić najpierw: zarządzanie

Zanim zaczniesz cokolwiek trenować, przestań wystawiać psa na sytuacje, w których zawodzi. Każde powtórzenie utrwala reakcję, więc trening bez zarządzania jest pracą w miejscu.

Wypisz konkretne wyzwalacze. Nie “boi się ludzi”, tylko “mężczyźni w czapkach, podchodzący bliżej niż trzy metry, na klatce schodowej”. Im dokładniejsza lista, tym łatwiej ją omijać.

Potem narzędzia: bramka w drzwiach, oddzielny pokój na czas wizyt, zmiana godzin spacerów, większy dystans na ulicy, karmienie psów osobno.

Kaganiec

W Polsce kaganiec ma złą prasę i to kosztuje psy więcej, niż się wydaje.

Kaganiec fizjologiczny, koszykowy, pozwala psu ziać, pić i jeść smakołyki, a przy prawidłowym doborze nie uwiera. Dla psa z problemem agresji bywa narzędziem, które daje mu więcej swobody: opiekun przestaje się spinać na widok innego psa, smycz się rozluźnia, spacery robią się dłuższe.

Nauka musi być stopniowa i pozytywna: kaganiec pojawia się z jedzeniem, na sekundy, na długo przed momentem, w którym będzie potrzebny. Zakładany po raz pierwszy w gabinecie, siłą, staje się kolejnym złym skojarzeniem.

Praca behawioralna

Właściwa terapia opiera się na dwóch mechanizmach. Desensytyzacja to stopniowa ekspozycja na wyzwalacz w natężeniu, przy którym pies pozostaje spokojny. Przeciwwarunkowanie to zmiana znaczenia bodźca: obcy pies w oddali zaczyna zapowiadać coś dobrego.

Warunkiem obu jest praca poniżej progu reakcji. Jeśli pies już warczy, jest za blisko i nie uczy się niczego poza tym, że miał rację.

Przy agresji na tle lękowym coraz częściej sięga się po wsparcie farmakologiczne, tak jak przy lęku separacyjnym. Leki nie zmieniają zachowania same z siebie, ale obniżają poziom pobudzenia na tyle, żeby trening w ogóle był możliwy.

Dzieci w domu

To sytuacja, w której zarządzanie jest ważniejsze od terapii i nie podlega negocjacjom.

Pies ma mieć miejsce niedostępne dla dzieci. Każdy kontakt jest nadzorowany przez dorosłego. Dzieci nie przytulają psa za szyję, nie budzą go i nie zabierają mu rzeczy. Bramka w drzwiach kosztuje mniej niż jedna wizyta na SOR.

Kiedy to jest pilne

Skontaktuj się z lekarzem i behawiorystą bez zwłoki, jeśli pies ugryzł człowieka, jeśli ugryzienia przebijają skórę, jeśli pies atakuje bez ostrzeżenia, jeśli agresja pojawiła się nagle albo jeśli w domu są małe dzieci lub osoba starsza.

Osobna sprawa to konsekwencje wobec otoczenia: pogryzienie człowieka uruchamia procedurę obserwacji weterynaryjnej, a konflikt z sąsiadami bywa równoległym problemem, o czym piszemy w tekście o psach i sąsiadach.

Uczciwie o rokowaniu

Część przypadków znika razem z przyczyną: pies przestaje warczeć, gdy przestaje boleć. Wiele innych da się doprowadzić do stanu, w którym życie jest bezpieczne i przewidywalne, choć wymaga stałych zasad.

Zdarzają się też sytuacje, w których realnym celem jest zarządzanie na całe życie, a nie wyleczenie. To nie jest porażka, tylko uczciwa ocena, i lepiej usłyszeć ją na początku niż po dwóch latach kursów.

Źródła

• Herron M.E., Shofer F.S., Reisner I.R., Survey of the use and outcome of confrontational and non-confrontational training methods in client-owned dogs, Applied Animal Behaviour Science, 2009
• American Veterinary Society of Animal Behavior, Position Statement on Punishment i Position Statement on Dominance Theory
• Merck Veterinary Manual, Aggression in Dogs
• Landsberg G., Hunthausen W., Ackerman L., Behavior Problems of the Dog and Cat